Tarihten
Eyfel Kulesi'ni satan adamdan Galata Köprüsü'nü satan Sülün Osman'a, Ponzi'den Madoff'a: senaryolar yüzyıllardır aynı, yalnızca dekor değişiyor. Bu hikâyeleri tanıyan, bugünkü tuzakları da tanır.
Telekom devi WorldCom, sıradan giderleri yatırım gibi göstererek kârını 11 milyar dolar şişirdi; hile 2002'de patladı, kurucu Bernie Ebbers 25 yıl hapis aldı.
Almanya'nın gurur duyduğu ödeme devi Wirecard'ın bilançosundaki 1,9 milyar euronun hiç var olmadığı anlaşıldı; şirket 2020'de battı, sorumlu Marsalek kayıplara karıştı.
Charles Ponzi'den yirmi yıl önce Brooklyn'de bir muhasebeci, haftada yüzde 10 kazanç vaat etti. On binlerce kişi para yatırdı; kazanç, yalnızca yeni gelenlerin parasıydı.
Thérèse Humbert, hiç var olmayan bir Amerikalı milyonerin mirasını teminat göstererek Fransa'yı yirmi yıl kandırdı. 1902'de kilitli kasa açıldığında içi bomboştu.
1920'lerde Oscar Hartzell, Sir Francis Drake'in var olmayan mirasına ortak olma vaadiyle on binlerce kişiden para topladı; her dolara 500 dolar kazanç sözü verdi.
1940'larda Han van Meegeren, elleriyle yaptığı sahte Vermeer tablolarıyla uzmanları ve Nazileri kandırdı; gerçeği ancak sahtekârlığını kanıtlayarak ortaya çıkardı.
1960'larda pilot, doktor ve avukat kılığına girdiğini anlatan Frank Abagnale'in 'Catch Me If You Can' efsanesinin büyük bölümü sonradan araştırmacılarca çürütüldü.
İtalya'nın gururu süt devi Parmalat'ın hesaplarında 14 milyar euroluk delik çıktı; sahte offshore hesaplarla kurulan düzen 2003'te çöktü, kurucu Tanzi hapse girdi.
Singapur'daki genç trader Nick Leeson, gizlediği zararları büyüte büyüte 233 yıllık Barings Bankası'nı 1995'te batırdı; kilit ders, denetimsiz tek elde.
Jordan Belfort'un firması Stratton Oakmont, telefonla ucuz hisseleri şişirip zirvede satarak yatırımcıları vurdu; 'pump and dump'ın ders kitabı örneği, 1990'lar.
1720'de İskoç finansçı John Law, Fransa'yı hayalî Mississippi zenginliğiyle karşılıksız kâğıt paraya boğdu. Balon patlayınca bir imparatorluğun maliyesi çöktü.
Société Générale trader'ı Jérôme Kerviel, sahte kayıtlarla gizlediği devasa pozisyonlarla 2008'de bankaya 4,9 milyar euro zarar yazdırdı; ders denetim boşluğunda.
1720'de Londra, Güney Denizi Şirketi'nin hissesine akın etti. Fiyat aylarca uçtu, sonra çöktü; binlerce kişi, kimsenin doğrulamadığı bir kâr hayaline birikimini kaptırdı.
2017'de Billy McFarland, sosyal medyada pazarlanan lüks Fyre Festivali için bilet ve yatırım topladı; katılımcılar adada afet çadırları ve peynirli ekmekle karşılaştı.
Amerika'nın gözde enerji devi Enron, mark-to-market muhasebesi ve gizli şirketlerle milyarlarca dolarlık borcu sakladı; 2001'de tarihin o güne dek en büyük iflasıyla çöktü.
Cassie Chadwick, kendini sanayici Andrew Carnegie'nin gizli kızı olarak tanıttı. Sahte senetleri teminat gösterip yıllarca Ohio bankalarından milyonlar aldı.
1900'lerin başında George C. Parker, sahibi olmadığı Brooklyn Köprüsü'nü, Özgürlük Anıtı'nı ve Grant'ın mezarını göçmenlere defalarca 'sattı'; sahte tapularla güven üretti.
Kanadalı Bre-X, Endonezya'da 'dünyanın en büyük altın madenini' buldum dedi; örnekler sahteydi, hisse zirveden çöktü ve on binlerce yatırımcı battı, 1997.
Allen Stanford, Antigua'daki bankasında 'güvenli' mevduat sertifikaları vaadiyle 7 milyar dolar topladı; kazanç uyduruktu, 2012'de 110 yıl hapis aldı.
Malezya'nın kalkınma fonu 1MDB'den yaklaşık 4,5 milyar dolar buharlaştı; finansör Jho Low paravan şirketlerle parayı yatlara ve tablolara akıttı, skandal 2015'te patladı.
2013-2017'de Anna Sorokin, kendini Alman mirasyedisi 'Anna Delvey' olarak tanıtıp New York sosyetesini, otelleri ve bankaları dolandırdı. 2019'da hüküm giydi.
'Kripto Kraliçesi' Ruja Ignatova, blockchain'i olmayan OneCoin'le 4 milyar dolardan fazla topladı; 2017'den beri kayıp, FBI'ın en çok arananlar listesinde.
1822'de Gregor MacGregor, icat ettiği 'Poyais' ülkesinin tahvillerini ve arazilerini Londra'da sattı. Yüzlerce yerleşimci var olmayan bu ülkeye yelken açtı.
Galata Köprüsü'nü, tramvayı ve saat kulelerini defalarca 'satan' Sülün Osman, Türk şehir folklorunun en ünlü dolandırıcısı oldu. Yöntemi bugün hâlâ iş başında.
1925'te Victor Lustig, sahte bir devlet görevlisi kimliğiyle Eyfel Kulesi'ni hurda demir olarak bir iş insanına sattı. Mağdur, utancından şikâyet bile edemedi.
Theranos'un kurucusu Elizabeth Holmes, tek damla kanla yüzlerce test vaadiyle şirketini 9 milyar dolara taşıdı; teknoloji çalışmıyordu, hapisle bitti.
2016-2018'de Çiftlik Bank, sanal çiftlik oyunuyla yaklaşık 132 bin kişiden 1 milyar TL'yi aşkın para topladı. Kurucusu Mehmet Aydın 2018'de yurtdışına kaçtı.
1920'de Boston'da '45 günde yüzde 50 kazanç' vaat eden Charles Ponzi, on binlerce kişiden milyonlarca dolar topladı. Adı, bir asırdır süren düzenin etiketi oldu.
Wall Street'in saygın ismi Bernie Madoff, on yıllar süren Ponzi şemasıyla kâğıt üzerinde 65 milyar doları buharlaştırdı; 2009'da 150 yıl hapse mahkûm oldu.
1982'de Banker Kastelli'nin çöküşü, yüksek faiz vaadiyle para toplayan bankerler düzenini bitirdi. Yüz binlerce kişi birikimini kaybetti, hükûmet sarsıldı.